ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ

ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΜΙΑΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΪΚΗΣ ΠΟΛΕΩΣ .

Η Αθήνα κατά τον 5ο αιώνα π. Χ ανάγεται σε μια ισχυρή πόλη με οικονομική και πολιτική αυτονομία. Όλοι οι Αθηναίοι πολίτες είχαν δικαίωμα να συμμετέχουν στα κοινά, την Εκκλησία του Δήμου όπου γίνεται διάλογος σε κλίμα ελευθερίας, ισονομίας, ισηγορίας και ισοτιμίας. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα της δημοκρατίας γεννήθηκε το θέατρο. Το θέατρο αποτελεί γέννημα της δημοκρατίας που συνδυάζει την αφήγηση, τη ρητορεία, την ποίηση, την επιχειρηματολογία και την παράδοση. Το θέατρο είναι ενταγμένο σε ένα πλαίσιο ευγενούς συναγωνισμού. Στόχος του θεάτρου είναι να ψυχαγωγήσει, να προβληματίσει ηθικά, θρησκευτικά και κοινωνικά το θεατή.1
Το αρχαίο θέατρο αποτελεί την ύψιστη μορφή θεάτρου εξαιτίας της οικονομικής ευμάρειας που επικρατούσε στην Αθήνα κατά τον 5ο αιώνα π. Χ, δημιούργησε καλλίτερες συνθήκες για την οργάνωση και τη διεξαγωγή των δραματικών αγώνων. Το δράμα κρατούσε κεντρική θέση στις δαπάνες και τις σκέψεις μιας στέρεας κοινωνίας.2 Η πολιτική, η παιδεία, η θρησκεία και η οικονομική ευμάρεια της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π. Χ έδωσαν την ώθηση για την ανάπτυξη του αρχαίου θεάτρου, έτσι ώστε να το διαφοροποιήσει από το θέατρο άλλων περιοχών όπως για παράδειγμα από το θέατρο της Ασίας.3
Η χρήση του προφορικού λόγου ως άξονας επικοινωνίας πειθούς και διαλόγου συνδέουν το αρχαίο θέατρο με την δημοκρατία. 4 Στο αρχαίο θέατρο διακρίνουμε στοιχεία φιλοσοφικού στοχασμού από την επιρροή των προσωκρατικών αλλά και των σοφιστών, τη ρητορεία, θέματα δικαστηρίων, τα υψηλά διανοήματα, το τραγικό αίσθημα, το φύλο, η σχέση με τους θεούς, ο προβληματισμός για την ετερότητα

1 Πετρούλα Ξιφαρά, Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 17-18 2 H. C. Baldry,Το Τραγικό Θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα, μετάφραση Γιώργος Χριστοδούλου- Λιάνα Χατζηκώστα, εκδόσεις Καρδαμίτσα, 1981, σ.σ 34 3 . Baldry, H. C., ό.π., σ.σ 30 4 Πετρούλα Ξιφαρά, Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 17
καθώς και την υψηλή ποίηση. Στοιχεία που δεν θα συναντήσουμε σε άλλες μορφές θεάτρου.5
Το αρχαίο θέατρο ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με τη θρησκεία. Η παρουσία των θεών γίνεται αισθητή ενώ η λατρεία των θεών αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής των πολιτών της Αθήνας. Οι δραματικοί αγώνες ήταν αφιερωμένοι στο θεό Διόνυσο και διεξάγονται κατά τη διάρκεια θρησκευτικών εορτών της πόλης, με την πάνδημη συμμετοχή των πολιτών. Στο αρχαίο θέατρο ο ήρωας της τραγωδίας έρχεται αντιμέτωπος με διλήμματα ηθικής φύσης.6 Επιπλέον, μέσα από το αρχαίο θέατρο διαφαίνονται οι πολιτικές και ιδεολογικές ζυμώσεις καθώς και η αξία της δημοκρατίας έναντι της τυραννίας.7
Το αποτύπωμα της αθηναϊκής πόλεως διαφαίνεται από την οργάνωση της θεατρικής παράστασης που γινόταν με τη χρηματοδότηση και με πρωτοβουλία της πόλης-κράτους. Ο «επώνυμος άρχων», ο «προάγων», οι «χορηγοί» και τα «θεωρικά» όπου καθιερώθηκαν από τον Περικλή δείχνουν την σημασία που έδινε η πόλη-κράτος στο θεσμό των δραματικών αγώνων.8
Η δράση της τραγωδίας εκτυλίσσεται κυρίως στην Αθήνα γιατί εκεί κυριαρχεί η δημοκρατία. Ο χορός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη δημοκρατία και εκφράζει την παραδοσιακή κοινωνία. Έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα και αποτυπώνει τις απόψεις της κοινής γνώμης. Επιπλέον, ο χορός τονίζει το πρόβλημα του εκάστοτε ήρωα μέσο του διαλόγου.9 Η θεματολογία του αρχαίου θεάτρου αντλούνταν από την καθημερινή ζωή και από τους μύθους, για παράδειγμα στην Αντιγόνη διαφαίνεται η αντιπαράθεση του ατόμου με το κράτος. Διαπιστώνεται, η προσπάθεια των τραγικών ποιητών να αναφερθούν σε αληθινές καταστάσεις για παράδειγμα ο Αισχύλος με τους Πέρσες.10

5 Baldry, H. C., ό.π., σ.σ 32-33 6 Πετρούλα Ξιφαρά, Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 18 7 Ξιφαρά Π., ό.π., σ.σ 20 8 Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986, σ.σ 47 9 Έλσα Ανδριανού, Η Καταγωγή και οι Πρώιμες Φάσεις του Αρχαιοελληνικού Δράματος, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 31-33 10 Ανδριανού, Ε., ό.π., σ.σ 34-36
Η οργάνωση μιας παράστασης τραγωδίας γινόταν με κρατική πρωτοβουλία. Αρμόδιος για την οργάνωση των Μεγάλων Διονυσίων ήταν ο «επώνυμος άρχων» ενώ για τα Λήναια ο «άρχων Βασιλέως».11 Ο «επώνυμος άρχων» ήταν αυτός που επέλεγε τους τρείς τραγικούς ποιητές ανάλογα με την προσωπικότητα τους, με πολιτικά και ιδεολογικά κριτήρια καθώς κριτήριο αποτελούσε η αποδοχή τους από το Αθηναϊκό κοινό. Ακόμη, ο «επώνυμος άρχων» επέλεγε τους κωμικούς ποιητές, τους χορηγούς και τους υποκριτές.12
Στην τραγωδία σημαντική λειτουργία αποτελεί η χορηγία. Η χορηγία ήταν υποχρέωση του κάθε Αθηναίου πολίτη, μόνο στα Λήναια ήταν υποχρέωση των μετοίκων. Η χορηγία αναλάμβανε τα έξοδα της διδασκαλίας του χορού καθώς και τη συντήρηση του χορού και του αυλητή. Επιπλέον, αναλάμβανε τα έξοδα για τα προσωπεία και τα κοστούμια του χορού. Αν ο χορηγός δεν ήθελε να επιβαρυνθεί οικονομικά μπορούσε να νοικιάσει τα ρούχα.13
Η τραγωδία κατά τον 5ο αιώνα π. Χ διεξάγεται στο πλαίσιο μιας παραδοσιακής κοινωνίας όπου είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη θρησκεία. Λίγο πριν από την έναρξη των Μεγάλων Διονυσίων μεταφερόταν το άγαλμα του Διόνυσου σε ιερό τέμενος. Με αυτήν την πράξη ήθελαν να μιμηθούν την άφιξη του Διόνυσου από την κωμόπολη Ελευθερές στην Αθήνα. Τα «Μεγάλα Διονύσια» ήταν μια θρησκευτική εκδήλωση όπου συμμετείχαν όλοι οι ελεύθεροι πολίτες και αποτελούσε το κορυφαίο γεγονός όλης της χρονιάς. Η πρώτη μέρα ήταν εξαιρετικά σημαντική γιατί τελούνταν πομπή και θυσίες προς τον Διόνυσο. Οι επόμενες ημέρες ήταν αφιερωμένες στους δραματικούς αγώνες. Οι παραστάσεις ξεκινούσαν νωρίς το πρωί και διαρκούσαν από τις 11 έως τις 13 του Ελαφηβολιώνα (τέλη Μαρτίου μέσα Απριλίου). Ο θρησκευτικός χαρακτήρας της εκδήλωσης διαφαίνεται στο γεγονός ότι πριν από τις παραστάσεις θυσίαζαν ένα χοίρο και ράντιζαν με το αίμα του, τους θεατές και το θέατρο.14
Σκοπός της τραγωδίας ήταν η δόξα και το γόητρο. Στόχος του τραγικού ποιητή ήταν η δόξα και η δημόσια αναγνώριση. Ωστόσο, και ο χορηγός λάμβανε τιμές.

11 Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986, σ.σ 47 12 Blume H.D, ό.π., σ.σ 48-50 13 Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986, σ.σ 49-50 14 Blume H.D, ό.π., σ.σ 32-40
Κέρδιζε έναν τρίποδα που τοποθετούνταν στην οδό Τριπόδων. Επιπλέον, ο χορηγός κέρδιζε ένα στεφάνι από κισσό.15
Η τραγωδία ήταν συνυφασμένη με τη δημοκρατία και τούτο διαφαίνεται από την πάνδημη συμμετοχή των ελεύθερων πολιτών. Οι Αθηναίοι πολίτες συμμετείχαν στην τραγωδία άλλοτε ως κριτές και άλλοτε ως μέλη του χορού ή και ως θεατές. Οι θεατές της μιας χρονιάς μπορούσαν να γίνουν χορευτές της επόμενης.16 Οι θεατές πλήρωναν εισιτήριο το σύμβολον.17
Το σκηνικό στην τραγωδία ήταν αφαιρετικό και λειτουργούσε σκηνογραφικά αλλά και ως τρόπος δράσης. Στο σκηνικό χρησιμοποιούσαν επιπλέον μηχανήματα όπως αιώρα- από μηχανής θεός, γερανός, το εκκύκλημα, η εξώστρα, το βροντείο.18
Όσο αφορά τη σκεύη στην τραγωδία κατά τον 5ο αιώνα π. Χ οι υποκριτές φορούσαν κάλτσα χωρίς τακούνι. Οι υποκριτές και ο χορός φορούσαν προσωπεία.19 Στην αρχαία τραγωδία οι θεατές μιας χρονιάς μπορούσαν να γίνουν χορευτές της επόμενης χρονιάς. Ως εκ τούτου, οι θεατές γνώριζαν από προσωπική εμπειρία την εκτέλεση και τη μελέτη μιας τραγωδίας.20 Επιπλέον, στην αρχαία τραγωδία οι υποκριτές ήταν μόνο άνδρες, όπου με την βοήθεια του ενδύματος που κάλυπτε όλο το σώμα και τα μακριά μανίκια βοηθούσε τον υποκριτή να ενσαρκώσει τους γυναικείους ρόλους.21 Ο Σοφοκλής εισήγαγε τον τρίτο υποκριτή και εκ τον οποίο ο ένας από τους τρείς υποκριτές ήταν σιωπηλός.22

15 Πετρούλα Ξιφαρά, Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 21 16 Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986, σ.σ 34 17 Συνοδευτικό κείμενο 18 Ξιφαρά Π., ό.π., σ.σ 23 19 Ξιφαρά Π., ό.π., σ.σ 23-24 20 Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986, σ.σ 34 21 Πετρούλα Ξιφαρά, Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 24 22 Έλσα Ανδριανού – Πετρούλα Ξιφαρά, Αριστοτέλους Ποιητική, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ανθολόγιο Αποσπασμάτων Δραματικού Λόγου και Ποιητικής Τέχνης, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 11
Η γλώσσα στην αρχαία τραγωδία ενέχει δωρικά και αττικά στοιχεία και δεν έχει σχέση με τον καθημερινό λόγο. Το ιαμβικό τρίμετρο ήταν το μέτρο που χρησιμοποιήθηκε στους διαλόγους της τραγωδίας.23
Συνοψίζοντας, διαπιστώνεται ότι το θέατρο δημιουργείται και ακμάζει μέσα σε συγκεκριμένο πολιτειακό καθεστώς, τη δημοκρατία. Ωστόσο, δεν αποκόπτεται από τις τελετουργικές ρίζες του, κυρίως από τη Διονυσιακή λατρεία, αποκτά συγχρόνως αισθητική αυτονομία, ολοκληρωμένη φόρμα και ιδιαίτερη σημασία ως θεσμός της πόλης.
ΡΙΝΔΗ ΣΤΑΥΡΙΝΗ
ΑΠΟΦΟΙΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Ε. Ανδριανού, Π. Ξιφαρά, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο Δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, Πάτρα, 2001.
2. Έλσα Ανδριανού – Πετρούλα Ξιφαρά, Αριστοτέλους Ποιητική, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ανθολόγιο Αποσπασμάτων Δραματικού Λόγου και Ποιητικής Τέχνης, ΕΑΠ, Πάτρα 2001
3. H. C. Baldry,Το Τραγικό Θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα, μετάφραση Γιώργος Χριστοδούλου- Λιάνα Χατζηκώστα, εκδόσεις Καρδαμίτσα, 1981
4. Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο, μετάφραση Μαρία Ιατρού, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1986
5. Συνοδευτικό κείμενο

 


23 Έλσα Ανδριανού – Πετρούλα Ξιφαρά, Αριστοτέλους Ποιητική, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο: Ανθολόγιο Αποσπασμάτων Δραματικού Λόγου και Ποιητικής Τέχνης, ΕΑΠ, Πάτρα 2001, σ.σ 11

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here