Ο ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΝΕΟΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ
ΓΡΑΦΕΙ Η ΡΙΝΔΗ ΣΤΑΥΡΙΝΗ
(Απόφοιτος Ελληνικού Πολιτισμού MSc στην Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία)
Στις αρχές της δεκαετίας του 1940 πρωτοεμφανίζεται ο όρος νεορεαλισμός στα κείμενα των κριτικών της Ιταλίας. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1930 κάποιοι κριτικοί εντόπισαν τον νεορεαλισμό στα γαλλικά έργα του Ζαν Ρενουάρ.
Ο νεορεαλισμός εκπροσώπευε την ανάγκη της νέας γενιάς να απαγκιστρωθεί από τις καθιερωμένες συμβάσεις του κλασικού κινηματογράφου της Ιταλίας. Ως εκ τούτου, κάποιοι σκηνοθέτες και σεναριογράφοι προσέφευγαν προς το ρεαλισμό. Κατά τη μεταπολεμική περίοδο, αρκετοί δημιουργοί εργάζονταν για την ανίχνευση των σύγχρονων κοινωνικών συνθηκών. Αυτή η ροπή των κινηματογραφιστών καθιερώθηκε ως νεορεαλιστικό κίνημα. Οι παράγοντες που συνετέλεσαν προκειμένου να επιβιώσει το νεορεαλιστικό κίνημα ήταν κυρίως πολιτικοί, οικονομικοί και πολιτιστικοί.
Στις νεορεαλιστικές ταινίες πρωταγωνιστούσαν εκτός από τους διάσημους ηθοποιούς, ανθρώπους που δεν είχαν σχέση με την ηθοποιία. Οι μη ηθοποιοί κινητοποιούνταν προκειμένου να αποδοθεί η ρεαλιστική συμπεριφορά τους καθώς και η ρεαλιστική τους εμφάνιση. Στις ταινίες αυτές υπήρξε αυτοσχεδιασμός τόσο στην ερμηνεία του έργου όσο και στα σκηνικά. Τα κινηματογραφικά στούντιο είχαν καταστραφεί εξαιτίας του πολέμου. Ως εκ τούτου, η νεορεαλιστική φιλμογραφική μιζανσέν στηριζόταν σε αληθινές τοποθεσίες. Πολλά γυρίσματα διεξάγονταν στους δρόμους. Το κινηματογραφικό έργο των νεορεαλιστικών ταινιών σύγκλινε προς το ντοκιμαντέρ. Οι νεορεαλιστικές ταινίες είχαν την τάση να αφήσουν ένα ανοιχτό τέλος στις ταινίες τους. Η θεματολογία των νεορεαλιστών σκηνοθετών πραγματεύονταν με τη φτώχια, τη μαύρη αγορά, την παραβατικότητα, την εξαθλίωση καθώς και τα κοινωνικά προβλήματα που αναδύονταν στην επαρχία. Στόχος των νεορεαλιστών σκηνοθετών αποτελεί η αντιπαράθεση στην κωμωδία, στο μελόδραμα, καθώς και στην υπερπαραγωγή ταινιών που είθισται να μην θίγουν τα κοινωνικά προβλήματα και τις αγωνίες του καθημερινού ανθρώπου.
Ο ιταλικός νεορεαλισμός άφησε τα σημάδια του στην έβδομη τέχνη. Ο ρεαλισμός στην έβδομη τέχνη δημιουργείται έντεχνα. Το ρεαλιστικό στοιχείο αναδεικνύεται με κάθε αφηγηματική διαδικασία καθώς και με κάθε σύστημα έκφρασης αποβλέποντας στην μεγαλύτερη αίσθηση της πραγματικότητας. Ο κάθε σκηνοθέτης αποδίδει την πραγματικότητα ανάλογα με τον σκοπό που θέλει να εξυπηρετήσει.
Χαρακτηριστικές ταινίες του Ιταλικού Νεορεαλισμού αποτελούν: «Κλέφτης Ποδηλάτων» «Σούσα», του Βιτόρια ντε Σίκα, «Ρώμη ανοχύρωτη πόλη», «Παϊζά», «Γερμανία στο έτος μηδέν» του Ρομπέρτο Ροσελίνι, «Riso amaro» του Τζουζέπε ντε Σάντις, «Η γη τρέμει» του Λουκίνο Βισκόντι καθώς και «Il bandito» του Αλμπέρτο Λατουάντα.
Οι Έλληνες δημιουργοί του κινηματογράφου επηρεάστηκαν από τον ιταλικό νεορεαλισμό. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η Ελλάδα παρουσιάζει μια ραγδαία ανοικοδόμηση. Παράλληλα, στην Ελλάδα παρουσιάζεται η ανάπτυξη της βιομηχανίας καθώς και η ανάδυση της νέας εργατικής τάξης. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, ο ελληνικός κινηματογράφος εμφανίζει μια ιδανική εικόνα του ελληνικού κοινωνικού συνόλου που προσπαθεί να ορθοποδήσει σαν απόδειξη εθνικής ενότητας καθώς και ενός προτύπου ανάπτυξης της βιομηχανίας του τουρισμού.
Κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες στον Ελλαδικό χώρο, η κινηματογραφική παραγωγή υπήρξε σπουδαία. Οι σκηνοθέτες εισέρχονται στις φαντασιακές ταυτίσεις στηριζόμενοι στα συλλογικά βιώματα της κινηματογραφικής μυθοπλασίας. Κατά την περίοδο 1950-1958 διαφαίνονται πολλές ποιοτικές και δημοφιλείς ταινίες, παρά τις αντίξοες συνθήκες που επικρατούν εκείνη την εποχή. Κατά τη Δελβερούδη, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται ως περίοδος του «ερασιτεχνισμού», που θεσμοθετούνται τύποι-χαρακτήρες. Ως εκ τούτου, οι κοινωνικές διαδικασίες αποκρυσταλλώνονται μέσω των χώρων αφήγησης επιτυχώς καθώς κάνουν την εμφάνιση τους με πρωτοτυπία τα κινηματογραφικά μοτίβα.
Σημαντικές ελληνικές «νεορεαλιστικές» ταινίες της δεκαετίας του 1950 αποτελούν: το «Πικρό ψωμί» (1951) του Γρηγόρη Γρηγορίου, η «Μαύρη Γη» (1952) του Στέλιου Τατασόπουλου, το «Ξυπόλυτο Τάγμα» (1954) του Γκρέγκ Τάλλας, η «Μαγική Πόλις» (1955) και ο «Δράκος»(1956), του Νίκου Κούνδουρου, η «Στέλλα» (1955) του Μιχάλη Κακογιάννη και η «Συνοικία το Όνειρο» (1961) του Αλέκου Αλεξανδράκη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Bazin, André, Τί είναι ο κινηματογράφος 2: Μια αισθητική του ρεαλισμού και του νεορεαλισμού [1962] (μτφ. Κώστας Σφήκας), Αιγόκερως, Αθήνα: 1989
Bordwell, David & Kristin Thompson, «Ο ιταλικός νεορεαλισμός (1942-1951)», στο Εισαγωγή στην τέχνη του κινηματογράφου (μτφ. Κ. Κοκκινίδη), Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2004.
Poupou, Anna. “The Geography of Neorealism in Greece. City Images, Urban Representations and Aesthetics of Space”, in Lydia Papadimitriou & Yannis Tzioumakis (eds), Greek Cinema: Texts, Histories, Identities, Intellect, Bristol, 2012 pp. 255-269
