Τον πληθυσμό της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., αποτελούσαν τρεις κοινωνικές ομάδες: οι Αθηναίοι πολίτες, οι μέτοικοι και οι δούλοι. Οι Αθηναίοι πολίτες, αποτελούσαν την κυρίαρχη δύναμη στην πόλη και απ’ αυτούς πήγαζε κάθε εξουσία. Οι μέτοικοι ήταν πολίτες άλλων ελληνικών πόλεων που είχαν εγκατασταθεί στην Αθήνα προκειμένου να βρουν μια καλύτερη τύχη, προσελκυόμενοι από την οικονομική ανάπτυξη της Αθήνας. Οι δούλοι, που αποτελούσαν και την πλειονότητα του πληθυσμού της Αθήνας, εργάζονταν ως εργάτες, δεσμοφύλακες, λογιστές κ.α.
Στην αρχαία Σπάρτη υπήρξαν τρείς κοινωνικές ομάδες: οι όμοιοι, οι περίοικοι και οι είλωτες. Οι όμοιοι ήταν οι ελεύθεροι πολίτες και ασκούσαν το επάγγελμα του στρατιώτη ή του αξιωματικού. Οι περίοικοι αποτελούσαν τον πληθυσμό που κατοικούσε στα περίχωρα της Σπάρτης. Οι είλωτες ήταν δούλοι, οι οποίοι δούλευαν τη γη για λογαριασμό των Σπαρτιατών.
Α. ΑΘΗΝΑ
α. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ – ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΟΙΚΩΝ
Μετά το τέλος των Περσικών πολέμων, η Αθήνα προσέλκυε πολλούς ξένους που μπορούσαν εύκολα να βρουν την τύχη τους, λόγω της λάμψης και της οικονομικής ευμάρειας της Αθηναϊκής κοινωνίας. «Μέτοικοι» ονομάζονταν οι ξένοι εγκαταστημένοι στην Αθήνα, οι οποίοι κατάγονταν από άλλες πόλεις, όπως από την Μ. Ασία, τη Θράκη, την Μεγάλη Ελλάδα, τη Φρυγία, τη Συρία και τα νησιά. Μετοίκησαν από την πατρίδα τους για διάφορους προσωπικούς ή κοινωνικούς λόγους. Ο αριθμός των εγκατεστημένων μετοίκων στην Αθήνα, λίγο πριν ξεσπάσει ο Πελοποννησιακός πόλεμος, σύμφωνα με δυο αναφορές του Θουκυδίδη και του Αθηναίου, υπολογίζεται σε 10.000 με 15.000 και μαζί με τις οικογένειες τους σε 25.000 ως 35.000.1
Οι μέτοικοι ήταν γραμμένοι σε επίσημο κατάλογο του δήμου, ώστε να ξεχωρίζουν από το πλήθος των ξένων περαστικών. Αν δεν ήταν εγγεγραμμένοι στους καταλόγους του δήμου, μπορούσαν να πουληθούν ως δούλοι.2 Οι μέτοικοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, δεν μπορούσαν να λάβουν μέρος στην Εκκλησία του Δήμου, αλλά ούτε και στη Βουλή, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να καταλάβουν δημόσια αξιώματα.3 Υπάρχουν ελάχιστες περιπτώσεις μετοίκων που απέκτησαν πολιτικά δικαιώματα λόγω εξεχουσών οικονομικών – πολεμικών υπηρεσιών προς την πόλη.4 Ακόμη και σε αυτές τις σπάνιες περιπτώσεις, δεν μπορούσαν να γίνουν μέλη του ιερατείου και δεν μπορούσαν να εκλέγουν άρχοντες. Η αμοιβή τους ήταν η απαλλαγή τους από τη φορολογία, τη λεγόμενη «ισοτέλεια».5 Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, η πόλη οργάνωνε γεύματα με δημόσια δαπάνη και τους απέμενε δημόσιες τιμές.6
Παρότι πολλοί μέτοικοι είχαν αποκτήσει μια σεβαστή περιουσία, τους απαγορευόταν να κατέχουν ακίνητη περιουσία και αναγκαστικά ζούσαν με ενοίκιο. Επένδυαν τα κέρδη τους στο εμπόριο ή την επιχείρησή τους. Το δικαίωμα της «έγκτησης» γης, αποτελούσε προνόμιο μόνο του Αθηναίου πολίτη.7 Είχαν όμως δικαίωμα να αποκτήσουν κινητή περιουσία και δούλους.8
Στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., έχουμε ραγδαία αύξηση του αριθμού των μετοίκων, σε σημείο να απειλείται η γνησιότητα των Αθηναίων πολιτών. Για το λόγο αυτό ο Περικλής, θέσπισε το 451/450 π.Χ. ένα νόμο, ο οποίος όριζε ότι για να έχει κάποιος την ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη, θα έπρεπε και οι δύο του γονείς να είναι πολίτες. Οι μεικτοί γάμοι μεταξύ μετοίκων και πολιτών επιτρέπονταν, όμως τα παιδιά τους δεν αποκτούσαν την ιδιότητα του πολίτη. Συμπεραίνουμε ότι με αυτόν τον νόμο του Περικλή, δεν είχαν το δικαίωμα της επιγαμίας.9
Στον Αθηναϊκό στρατό , οι μέτοικοι στρατεύονταν ως οπλίτες και στο ναυτικό ως ερέτες, αλλά αποκλείονταν από το σώμα των ιππέων.10 Στο ναυτικό υπηρετούν ως κωπηλάτες.11
Ο κάθε μέτοικος ήταν υποχρεωμένος να επιλέξει κάποιον Αθηναίο πολίτη ως προστάτη του, ο οποίος εκτελούσε χρέη «εγγυητή» για τη διαγωγή του, όπως και χρέη «μεσάζοντα» για να τον εκπροσωπήσει στο δικαστήριο. Στις αρχές, ο ρόλος του προστάτη ήταν λιγότερο σημαντικός κι έτσι οι μέτοικοι, κατά τον 4ο και 5ο αιώνα π.Χ., μπορούσαν να καταφύγουν στις αρχές χωρίς τη βοήθεια του.12 Για τον φόνο ενός μέτοικου η ποινή ήταν η εξορία, ενώ για τον φόνο ενός πολίτη η αντίστοιχη ποινή ήταν ο θάνατος. Βλέπουμε ότι ο νόμος διέφερε και αλλιώς εκτιμούσε τη ζωή του ενός κι αλλιώς του άλλου.13
β. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΜΕΤΟΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ – ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
Η οικονομική συνεισφορά των μετοίκων στην Αθήνα ήταν σημαντική. Εκτός από την εισφορά που πλήρωναν, έπρεπε να πληρώνουν επιπλέον και τον ειδικό φόρο, το λεγόμενο «μετοίκιον», που υπολογίζεται 12 δραχμές το χρόνο για τους ενήλικες άνδρες κι 6 δραχμές για τις ενήλικες γυναίκες, αν αυτές συντηρούσαν μόνες τους τον εαυτό τους. Σε περίπτωση μη καταβολής του φόρου, οδηγούνταν για πώληση ως δούλοι. Επιπλέον, έπρεπε να πληρώνουν ακόμη ένα φόρο, το «ξενικόν», για να έχουν το δικαίωμα να εμπορεύονται στην αγορά. Τέλος, πλήρωναν και πολεμικό φόρο.14
Ως επί το πλείστον, οι μέτοικοι είχαν στα χέρια τους το εμπόριο και τη βιοτεχνία, με αποτέλεσμα να συμβάλλουν σημαντικά στην οικονομική άνθηση της Αθήνας. Έχουν το μονοπώλιο στις δραστηριότητες τους15 και κρατούν την πρώτη θέση στο εμπόριο. Είναι μεγαλέμποροι, ναυλώνουν πλοία και φτάνουν ως τον Εύξεινο Πόντο, για να εμπορευτούν παστά ψάρια και άλλα αγαθά. Ασχολούνται με την υφαντική, την κεραμική, την επεξεργασία δερμάτων και τη μεταλλουργία.16 Ακόμη, αποτελούν μονοπώλιο στον ιδιωτικό τραπεζικό τομέα.17
Ο Ξενοφώντας στους Πόρους, αναφέρει ότι οι μέτοικοι αποτελούν μια από τις πιο προσοδοφόρες πηγές της πόλης διότι, ενώ εξασφαλίζουν μόνοι τους τη διατροφή τους, προσφέρουν υπηρεσίες στην πόλη χωρίς να εισπράττουν κανέναν μισθό κι επιπλέον πληρώνουν φόρο διαμονής.18
Συνήθως τους επέβαλλαν, ανάλογα με την περιουσία τους, έκτακτες λειτουργίες, χορηγίες και εισφορές. Μια λειτουργία ήταν η χορηγία για τη γιορτή των «Ληναίων». Όποιος αναλάμβανε τη λειτουργία, ήταν υποχρεωμένος να συντηρήσει και να πληρώσει όλα τα έξοδα για τη γιορτή. Οι μέτοικοι ήταν απαλλαγμένοι από την «τριηραχία» (κατασκευή, εξοπλισμός και συντήρηση τριήρους), που επιβαλλόταν μόνο στους πολίτες, γιατί ο τριήραρχος ήταν και κυβερνήτης του πλοίου.19
Ήταν απόλυτα ελεύθεροι να λατρεύουν τους θεούς που λάτρευαν και στον τόπο τους, όπως την Κυβέλη και τον Άδωνη. Η συμμετοχή των μετοίκων σε θρησκευτικές τελετές ήταν περιορισμένη, γιατί αυτό αποτελούσε προνόμιο του πολίτη. Μπορούσαν όμως να μυηθούν στα Ελευσίνια μυστήρια, αν και ήταν αποκλεισμένοι από τους χορούς. Μπορούσαν να συμμετάσχουν στο χορό των «Ληναίων».20 Επίσης, τους έδιναν μια θέση σε μερικές επίσημες γιορτές, όπως τα «Παναθήναια» και τα «Ηφαίστεια».21
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, ότι οι μέτοικοι συνετέλεσαν στην πνευματική, καλλιτεχνική και γενικά στην πολιτισμική υπεροχή της Αθήνας. Πολλοί απ’ αυτούς έχουν ανώτερη μόρφωση, είναι ρήτορες, λογογράφοι, σοφιστές και φιλόσοφοι που συχνά ζουν στις αυλές των βασιλιάδων, ενώ με την πλούσια μόρφωσή τους συμβάλλουν στον πολιτισμό.22 Φρόντιζαν τα παιδιά τους να αποκτήσουν μόρφωση που θα τους επιτρέψει να έχουν μια λαμπρή σταδιοδρομία σαν καλλιτέχνες, γιατροί και ρήτορες. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του εργοστασιάρχη όπλων
Κέφαλου, που καταγόταν από τις Συρακούσες, ο οποίος ανέθρεψε τον γιο του Λυσία μαζί με τα παιδιά των καλύτερων οικογενειών της Αθήνας κι έγινε ο ξακουστός ρήτορας.23
Β. ΣΠΑΡΤΗ
α. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ – ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΙΚΩΝ
Οι περίοικοι ήταν οι παλιοί κάτοικοι των γύρω από τη Σπάρτη περιοχών. Η λέξη περίοικος δεν δηλώνει τον υποτελή ,αλλά αυτόν που κατοικεί στις περιοχές γύρω από τις τέσσερις κώμες, στις οποίες είχαν εγκατασταθεί οι Σπαρτιάτες. Υπάρχουν δύο εκδοχές για την καταγωγή των περίοικων, εκείνη του Ισοκράτη κι εκείνη του Έφορου, όπως διασώζεται από τον Στράβωνα.24
Ο Ισοκράτης υποστήριζε ότι οι περίοικοι ήταν Δωριείς, που βρέθηκαν σ’ αυτή τη θέση μετά από εμφύλιες συγκρούσεις. Οι ευγενείς κράτησαν τα εύφορα μέρη της κοιλάδας του Ευρώτα και στο λαό έδωσαν τις λιγότερο εύφορες περιοχές της περιφέρειας. Οι ευγενείς διατήρησαν όλα τα προνόμια τους, ενώ ταυτόχρονα εκτόπισαν τον απλό λαό στην περιφέρεια. Οι περίοικοι δεν είχαν δικαίωμα συμμετοχής στην κυβέρνηση, αν και ήταν οργανωμένοι σε αυτόνομους δήμους. Επιπλέον, είχαν επωμιστεί και τα βάρη του πολέμου, αφού συμμετείχαν στο στρατό ως οπλίτες. Η εκδοχή του Ισοκράτη είναι αρκετά πειστική για την ερμηνεία της καταγωγής και της θέσης των περίοικων. Από την άλλη πλευρά έχουμε την εκδοχή του Εφόρου, διαμετρικά αντίθετη μ’ αυτήν του Ισοκράτη. Ο Έφορος υποστήριζε ότι οι περίοικοι δεν είναι Δωριείς, αλλά Αχαιοί που υποδουλώθηκαν στους Δωριείς.25 Όποια εκδοχή και αν θεωρήσουμε ορθή για την καταγωγή των περίοικων, εκείνη του Έφορου ή εκείνη του Ισοκράτη, οι περίοικοι αποκαλούνταν συλλήβδην «Λακεδαιμόνιοι» και δε διατηρούσαν εχθρικές διαθέσεις προς τη Σπάρτη.26
Μιλούσαν τη δωρική διάλεκτο των Σπαρτιατών.27 Σύμφωνα με τον Ehrenberg, ο αριθμός των περίοικων υπολογίζεται σε 40.000 ως 60.000.28
Από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. έχουμε τη δημιουργία νέων κοινωνικών τάξεων στη Σπαρτιατική κοινωνία. Αυτοί είναι οι υπομείονες, τρέσαντες, μόθακες, τρόφιμοι και οι νεοδαμώδεις. Στη Σπάρτη δεν υπήρχε η επιγαμία όπως στην Αθήνα. Κατά καιρούς, άτομα απ’ αυτές τις τάξεις χρησιμοποιήθηκαν για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της ολιγανθρωπίας που μάστιζε την τάξη των Σπαρτιατών, προκαλώντας σοβαρό πλήγμα στην πολεμική ιδιότητα του ομοίου.29
Οι περίοικοι ήταν Λακεδαιμόνιοι, που σχημάτιζαν ανεξάρτητες κοινότητες. Οι κοινότητες αυτές ήταν οργανωμένες σε αυτόνομους δήμους, η οργάνωση των οποίων στηριζόταν σε ανεξάρτητο οικονομικό και κοινωνικό δίκαιο.30 Ασχολούνταν με την καλλιέργεια της γης και κατείχαν δικές τους εκτάσεις, σε αντίθεση με τους μετοίκους της Αθήνας, οι οποίοι δεν είχαν δικαίωμα να είναι ιδιοκτήτες γης (όπως αναφερθήκαμε παραπάνω σελ.5 παραπομπή 7). Αυτό ήταν αποκλειστικό προνόμιο του Αθηναίου πολίτη.31 Μέτα τους Μεσσηνιακούς πολέμους, οι περίοικοι συμμετείχαν στη διανομή των κλήρων της γης των Μεσσηνίων.32
Οι περίοικοι δε συμμετείχαν ενεργά στην πολιτική ζωή της Σπάρτης. Δε συμμετείχαν στις συνεδριάσεις της Απέλλας, ούτε εκλέγονταν μέλη της Γερουσίας ή Έφοροι. Ούτε και στην κοινωνική ζωή της Σπάρτης συμμετείχαν. Δεν λάμβαναν τη σπαρτιατική αγωγή, δεν μπορούσαν να συμμετέχουν στα συσσίτια και βρίσκονταν μόνιμα κάτω από τον έλεγχο των Σπαρτιατικών αρχών.33 Αλλά ούτε και οι μέτοικοι είχαν πολιτικά δικαιώματα (όπως αναφέρθηκε παραπάνω σελ.4 παραπομπή 3).
Σημαντική στρατιωτική δύναμη απεκόμιζαν οι Σπαρτιάτες από τους περίοικους οι οποίοι έφταναν μέχρι το βαθμό του αξιωματικού.34 Ως τους περσικούς πολέμους υπηρετούσαν σε ξεχωριστά τάγματα, ενώ κατά τη διάρκεια του
πελοποννησιακού πολέμου βρίσκονται αναμεμιγμένοι στα τάγματα των Σπαρτιατών. Αυτό είχε συμβεί μετά τον καταστρεπτικό σεισμό το 465 π.Χ., που είχε βαριές απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό στη Σπάρτη, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα τη στρατιωτική αποδυνάμωση των Σπαρτιατών.35 Ο αριθμός των περίοικων στο στράτευμα αυξανόταν, γιατί ελαττωνόταν η Σπαρτιατική αριστοκρατική κοινωνία. Οι περίοικοι για κάποιο χρονικό διάστημα άφηναν τις εργασίες τους, προκειμένου να εκπαιδευτούν και να γυμναστούν υπό τις διαταγές των Σπαρτιατών.36 Χωρίς τη στρατιωτική και εδαφική ενοποίηση των περίοικων, η Σπάρτη δεν θα μπορούσε να γίνει ο ηγέτης που έγινε.37 Διαπιστώνουμε επίσης, ότι οι περίοικοι συμμετείχαν σε μεγαλύτερους αριθμούς στο στράτευμα απ’ ότι αντίστοιχα οι μέτοικοι (όπως αναφέρθηκε παραπάνω σλ.5 παραπομπή 10).
Η κλειστή κοινωνία της Σπάρτης δεν ήταν προσβάσιμη από τους ξένους (ξενηλασία), σε αντίθεση με τους μετοίκους της Αθήνας, που ήταν άνθρωποι ελεύθεροι και προέρχονταν από την Μ. Ασία, τα νησιά, τη Λυδία και γενικά τον τότε γνωστό κόσμο, και οι οποίοι προσελκύστηκαν από τη λάμψη της Αθήνας και της ανοιχτής κοινωνίας της (όπως αναφέρθηκε παραπάνω σελ.4 παραπομπή 1). Οι περίοικοι είναι Λακεδαιμόνιοι που ζουν στα περίχωρα αρμονικά με τους όμοιους, καλλιεργώντας την δική τους γη.38
β. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ -ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
Στους περίοικους ανήκαν περιοχές , οι οποίες βρίσκονταν στους πρόποδες του Ταΰγετου και του Πάρνωνα ή ήταν παράλιες, την «περιοίκιδα χώρα».39 Οι Σπαρτιάτες, λόγω της γεωγραφικής θέσης που καταλάμβανε η γη και η κατοικία τους περίοικων, τους χρησιμοποιούσαν ως ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης και ως μια πρώτη γραμμή άμυνας. Η συμβολή τους στην κοινωνία συνίσταται στην
ασφάλεια που παρείχαν στους Σπαρτιάτες.40 Αντίθετα οι μέτοικοι της Αθήνας δεν συνέβαλαν στην ασφάλεια της πόλης τους μ’ αυτόν τον τρόπο.
Καθώς οι περίοικοι ήταν οπλουργοί, ήταν υποχρεωμένοι να προμηθεύουν όπλα στο κράτος, συντελώντας έτσι στην οικονομική ανάπτυξη της στρατιωτικής μηχανής.41 Υπηρετούσαν στο στρατό, όπως άλλωστε και οι μέτοικοι (όπως αναφέρθηκε παραπάνω σελ.5 παραπομπή 10).
Κύριες ασχολίες των περίοικων ήταν η καλλιέργεια της γης, η κτηνοτροφία, η αλιεία, η βιοτεχνία, το εμπόριο καθώς επίσης και διάφορα τεχνικά επαγγέλματα, όπως του ξυλουργού και του σιδερά μεταξύ άλλων, καλύπτοντας το παραγωγικό κενό των Σπαρτιατών. Όμως η εξάρτηση τους από τη μητρόπολη Σπάρτη, δεν τους επέτρεψε να αναπτύξουν μεγάλη οικονομική δραστηριότητα. Αντίθετα οι μέτοικοι, είχαν αναπτύξει έντονη οικονομική δραστηριότητα, κάτι στο οποίο συνέβαλε η ανοικτή κοινωνία της Αθήνας.42 Οι μέτοικοι ήταν κάτοχοι νομισμάτων, κάτι που απαγορευόταν ρητά στους περίοικους.43
Οι περίοικοι πλήρωναν τακτικές εισφορές στην πόλη.44 Ήταν υποχρεωμένοι να καλλιεργούν ένα «τέμενος» για λογαριασμό των δυο βασιλιάδων της Σπάρτης.45 Άλλωστε, και οι μέτοικοι ήταν υποχρεωμένοι όχι μόνο να πληρώνουν τις τακτικές εισφορές, αλλά πλήρωναν το «μετοίκιον» και το «ξενικόν». Ακόμα, οι εύποροι μέτοικοι ήταν υποχρεωμένοι να αναλάβουν τις λειτουργίες.46
Η κλειστή κοινωνία της Σπάρτης δεν επέτρεψε την πολιτιστική ανάπτυξη των περίοικων, σε αντίθεση με την ανοικτή κοινωνία της Αθήνας, όπου έχουμε την άνθηση του πολιτισμού. Κατά την αρχαϊκή εποχή οι περίοικοι ασχολήθηκαν με την αγγειοπλαστική.47 Αναπαριστούσαν άλογα στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. και κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. αναπαριστούσαν οπλίτες και αθλητές.48
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Συνοψίζοντας, διαπιστώνουμε ότι οι περίοικοι και οι μέτοικοι ουσιαστικά αποτελούν όλες τις παραγωγικές υπηρεσίες του κράτους. Οι μέτοικοι δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα, δεν αποκτούν γη, είναι υποχρεωμένοι να εκπροσωπούνται από κάποιον προστάτη, αναλαμβάνουν λειτουργίες, πληρώνουν την εισφορά, καθώς επίσης το «μετοίκιον» και το «ξενικόν». Υπηρετούν στον αθηναϊκό στρατό και μονοπωλούν σχεδόν τον τραπεζικό τομέα. Εργάζονται ως μισθωτοί, ως ιδιοκτήτες εργαστηρίων αλλά και ως αυτοαπασχολούμενοι. Ο ρόλος τους είναι σημαντικός για την οικονομική , κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη της πόλης. Από την άλλη, οι περίοικοι πληρώνουν φόρους, δεν συμμετέχουν στην πολιτική ζωή της Σπάρτης, βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο των σπαρτιατικών αρχών, αλλά διατηρούν αυτόνομες κοινότητες με δική τους οικονομία και δίκαιο. Εργάζονται ως έμποροι και τεχνίτες, καλλιεργούν τη γη, ασχολούνται με την κτηνοτροφία, την αλιεία κ.α. Υπηρετούν στο στρατό. Χωρίς την εδαφική και στρατιωτική ενοποίηση των περίοικων, η Σπάρτη δε θα ήταν δυνατό να γίνει ο ηγέτης που έγινε. Ο ρόλος των μετοίκων και των περίοικων είναι εξαιρετικά σημαντικός γιατί με τη συμβολή τους εξυπηρετούν τις ανάγκες της πόλης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Austin, M. , Vidal- Naquet, P. 1988 , Οικονομία και Κοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα, μτφ. Τάσος Κουκουλιός, Δαίδαλος, Αθήνα ,σελ. 121-123 και 141-145.
Baltrusch, Ernst. 2004, Σπάρτη – Η ιστορία, η κοινωνία και ο πολιτισμός της αρχαίας λακωνικής πόλης, Επιμέλεια: Αγγελική Δεληκάρη, Αιμίλιος Δημ. Μαυρουδής Μετάφραση: Χρήστος Π. Μπαλόγλου Παπαδήμας Δημ. Ν.,
Cartledge,P. 2004, Οι Σπαρτιάτες (μτφρ. Φιλιππάτος), Αθήνα: Λιβάνης Flaceliere, Robert, 2007, Ο Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος των Αρχαίων Ελλήνων, μτφ Βανδώρος Γεράσιμος Παπαδήμας Δημήτρης . Ν.
Gschnitzer, Fritz. 2011, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Κοινωνίας (Από τα μυκηναϊκά χρόνια ως το τέλος της κλασικής εποχής), μτφ. Άγγελος Χανιώτης, ΜΙΕΤ, Αθήνα , σελ.283-292.
Μήλιος, Α. – Μπιργαλίας, Ν. 2000, Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα Ι, Από την Αρχαιότητα εώς τα Μεταβυζαντινά Χρόνια, τόμος Α, Πάτρα, ΕΑΠ. σελ. 34-38 και 185-228.
