Το θέατρο ιδεών εμφανίζεται στον Ελλαδικό χώρο την πρώτη εικοσαετία του 20ου αιώνα, την εποχή που πραγματοποιούνται ουσιαστικές αλλαγές ενώ στον Ευρωπαϊκό χώρο ολοκληρώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα.
1 Οι ουσιαστικές αλλαγές συντελούνται στο χώρο της τέχνης, στην αποδοχή της καλλιτεχνικής δημιουργίας από το κοινό και της ιδεολογικής αναγωγής. Οι έννοιες «αστικός μετασχηματισμός» και «αστικό θέατρο» εκφράζουν τη θεατρική δημιουργία αυτής της εποχής.
2 Όσον αφορά το κοινωνικό επίπεδο, η εποχή αυτή περικλείεται από την άνοδο της αστικής τάξης. Σε ιδεολογικό επίπεδο επικρατεί ο φιλελευθερισμός και πρωτοεμφανίζονται οι σοσιαλιστικές και μαρξιστικές ιδέες. Στο αισθητικό επίπεδο κυριαρχεί ο ρεαλισμός με νατουραλιστικά και συμβολικά στοιχεία. Τέλος, στο θεατρικό επίπεδο κυριαρχεί η επίδραση του ιψενισμού.
3 Ο ιψενισμός είναι έκδηλος στο θέατρο ιδεών. Το θέατρο ιδεών χαρακτηρίζεται ως κοινωνιστικό δράμα. Βασικός άξονας της θεματολογίας του θεάτρου ιδεών αποτελούν τα κοινωνικά θέματα όπου στηρίζονται στο θεσμό της οικογένειας. Με την άνοδο της αστικής τάξης ο παραδοσιακός θεσμός της οικογένειας ανατρέπεται. Οι ρόλοι των μελών της οικογένειας αλλάζουν και οι ηθικοί κώδικες μεταλλάσσονται.
4 Όσον αφορά τις ιδεολογικές αναζητήσεις του θεάτρου ιδεών, παρά την κοινή πορεία και τους κοινούς στόχους, διαφαίνεται μια διαφοροποίηση σε ιδεολογικό επίπεδο. Αυτή η διαφοροποίηση διαχωρίζεται σε τρείς κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία υπάγονται οι αστοί συγγραφείς (Γ. Ξενόπουλος, Π. Χόρν, Σπ. Μελάς, Π. Νιρβάνας) οι οποίοι επικρίνουν την αδικία και τη διαφθορά, την υποκρισία, τους θεσμούς και καυτηριάζουν τη συμβατικότητα. Στην δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι αστοί συγγραφείς που είναι γνήσιοι σοσιαλιστές ( Δ. Ταγκόπουλος, Γ. Καμπύσης, Ρ. Γκόλφης, Γ. Σημηριώτης). Βασικός άξονάς της θεματολογίας των έργων τους αποτελεί η ταξική εξάρτηση, η μεταλλαγή του κατεστημένου καθώς και η εκμετάλλευση που υφίστανται οι προλετάριοι και οι μικροαστοί από την μεγαλοαστική τάξη. Τέλος, στην τρίτη κατηγορία υπάγονται οι συγγραφείς του προλεταριακού δράματος ή του εργατικού δράματος. Σε αυτή την κατηγορία το θέατρο ιδεών στηρίζεται στον μαρξισμό και θεωρείται η απόληξη του θεάτρου ιδεών. Ο βασικός θεματικός άξονας στηρίζεται στα πλαίσια του καπιταλιστικού συστήματος ενώ οι κοινωνικές σχέσεις στηρίζονται στον μαρξισμό.
5 Διαπιστώνεται ότι ο 20ος αιώνας είναι άρρηκτα συνυφασμένος με νέες ιδέες. Στο χώρο του θεάτρου αναδύεται αυτή την εποχή το θέατρο ιδεών το οποίο χαρακτηρίζεται και ως κοινωνιστικό δράμα. Το θέατρο ιδεών καταπιάνεται με θέματα της κοινωνίας, με σύγχρονους προβληματισμούς. Βάση της κοινωνίας αποτελεί η οικογένεια. Ο ρεαλισμός και η κριτική διάθεση είναι διάχυτη και σχετίζεται με τα κοινωνικά και ιστορικά στοιχεία της εποχής.
ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του θεάτρου των ιδεών. Έδρασε την εποχή που ο Ελλαδικός χώρος ζούσε κάτω από τη ήττα του 1897 και την ανερχόμενη αστική τάξη που προσπαθούσε να αντιδράσει. Έτσι, με την άνοδο της αστικής τάξης αναδεικνύεται το γλωσσικό ζήτημα, με αρχηγό των δημοτικιστών τον Γιάννη Ψυχάρη. Ωστόσο, στη λογοτεχνία κυριαρχούν δυο τάσεις: η πρώτη τάση ήταν συνδεμένη με την ηθογραφία και η δεύτερη με το κίνημα του μοντερνισμού.6
Ο Ξενόπουλος υπήρξε ένας από τους πολυγραφότερους Έλληνες λόγιους. Ασχολήθηκε με το μυθιστόρημα όπου θεωρήθηκε ο εισηγητής του «αστικού μυθιστορήματος», την κωμωδία, το χρονογράφημα, το διήγημα, το αστικό δράμα, το δοκίμιο, την κριτική κ. α. 7 Ο Ξενόπουλος συνδυάζει την Αθηναϊκή με την Επτανησιακή σχολή.8
Ο Ξενόπουλος υπήρξε πρωτεργάτης του μοντερνισμού. Έγραψε πολλά θεατρικά έργα χωρίς να εγκαταλείψει τα έργα της γαλλικής σχολής που μας ανάγει στη φόρμα του «καλοφτιαγμένου». Στα πρώτα έργα του παρουσιάζει τον ηθικό και κοινωνικό προβληματισμό μέσα από τα σαλόνια της αναδυόμενης αστικής τάξης. Στα έργα του παραθέτει τις ίντριγκες, τα υπονοούμενα, τα ταξίδια, τις βόλτες, τις ξαφνικές επισκέψεις και τους υπηρέτες.9 Ο θεματικός άξονας των έργων με τον οποίο σχετίζεται ο Ξενόπουλος αποτελούν τα θέματα του οικογενειακού περιβάλλοντος, ο έρωτας, οι κοινωνικές αντιθέσεις και τα προβλήματα που σχετίζονται με την ψυχολογική σύσταση. Σε αντίθεση με τους άλλους συγγραφείς του θεάτρου ιδεών ο Ξενόπουλος δε σχετίζεται με πολιτικά ζητήματα.10
Όπως αναφέραμε παραπάνω, ο Ξενόπουλος ανήκει στην πρώτη κατηγορία των αστών συγγραφέων οι οποίοι επαναστατούν ενάντια στην διαφθορά και την υποκρισία, καταγγέλλουν τους θεσμούς και την υποκρισία. Εμφανίζονται ως σοσιαλιστές αλλά από ιδεολογικής πλευράς δεν είναι αντίθετοι με την αστική κοινωνία. Το γεγονός ότι η άρχουσα τάξη καταπιέζει τους μικροαστούς και τους προλετάριους δεν τους αφορά. Το μόνο που πράττουν είναι να διαμαρτύρονται χωρίς να επαναστατούν. Μέσα από τα έργα τους παραθέτουν την ανάγκη για αλλαγή στις σχέσεις και τους θεσμούς.11
Ο Ξενόπουλος γνώρισε μεγάλη επιτυχία και αγάπη από το κοινό του, αυτή η επιτυχία οφείλεται στην ικανότητα του να καταλαβαίνει το σφυγμό της εποχής του και να ελίσσεται προς αυτόν. Ο Ξενόπουλος χάρις στο επικοινωνιακό του χαρακτήρα και την ακατάβλητη δουλεία του κέρδισε την εμπιστοσύνη των θεατών, των ηθοποιών, των σκηνοθετών κ.α.12
Από το πλήθος των θεατρικών έργων που έγραψε ξεχωρίζουν Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας (1904), η Στέλλα Βιολάντη (1909), το μονόπρακτο Ψυχοσάββατο (1911) , ο Ποπολάρος και οι φοιτηταί κ.α
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Βάλτερ, Π., Νεοελληνικό Θέατρο (1600-1940)- Κινηματογράφος, τ. Α΄, Το Νεότερο θέατρο μέχρι το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ΕΑΠ, Πάτρα 2005.
Γραμματάς, Θ., Νεοελληνικό Θέατρο και Κινηματογράφος, ΕΑΠ. Πάτρα 2010.
Γραμματάς, Θ., Το Ελληνικό Θέατρο στον 20ο Αιώνα. Πολιτισμικά Πρότυπα και Πρωτοτυπία, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 2002, σελ.123-152.
Πεφάνης, Γ., «Το εύοσμον μυριάνθεμον του θεάτρου μας για τον Γρηγόριο Ξενόπουλο,» Επιστημονική επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, τμ ΛΓ,2000-2001, σελ.136-176.
